PFAS is een verzamelnaam die de afgelopen jaren steeds vaker opduikt in het nieuws, in overheidsbeleid én op bouwplaatsen. Maar wat is PFAS precies? Waar zit het in? En belangrijker nog: wat zijn de risico’s voor mens en milieu? In deze blog leggen we het uit in begrijpelijke taal.
Wat is PFAS precies?
PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen, een groep chemische stoffen die door de mens zijn gemaakt. Deze stoffen hebben één ding gemeen: ze bevatten allemaal een keten van koolstofatomen waaraan fluor is gebonden. Die koolstof-fluorverbinding is extreem sterk en wordt in de natuur vrijwel niet afgebroken. Dat maakt PFAS bijzonder hardnekkig: ze blijven jarenlang aanwezig in bodem, water én het menselijk lichaam.
Binnen PFAS wordt onderscheid gemaakt tussen twee typen:
- Perfluor: alle waterstofatomen in de keten zijn vervangen door fluor.
- Polyfluor: een deel van de waterstofatomen is vervangen door fluor.
Perfluor-stoffen zijn door hun structuur nog minder oplosbaar en moeilijker afbreekbaar dan polyfluor-stoffen. Beide typen zijn echter zeer stabiel, bestand tegen hitte en niet oplosbaar in water. Juist die eigenschappen maken deze stoffen zo hardnekkig en lastig te verwijderen uit het milieu. Daarom worden ze ook wel aangeduid als ‘forever chemicals’.
Bekende varianten zijn PFOA en PFOS. Deze stoffen zijn inmiddels in een groot aantal toepassingen verboden in Europa, maar worden nog regelmatig aangetroffen in grondwater en de bodem. Vooral op locaties waar in het verleden industriële toepassingen of lozingen hebben plaatsgevonden.
PFOS vs PFAS
PFOS is één specifieke stof binnen de groep van PFAS. De naam staat voor perfluoroctaansulfonzuur. Het bestaat uit een keten van acht koolstofatomen (C8) volledig omgeven door fluor-atomen, met aan het uiteinde een zogenoemde sulfonzuurgroep (–SO₃H).
Het is een kleurloze, geurloze stof die niet natuurlijk voorkomt. In het verleden werd PFOS veel gebruikt in onder andere blusschuim, textielcoatings, vloerwas en water- en vetafstotende verpakkingen. Tegenwoordig is het gebruik in Europa sterk beperkt vanwege de schadelijke effecten.
PFOA vs PFAS
Ook PFOA is één specifieke stof binnen de grotere groep. De afkorting staat voor perfluoroctaanzuur. Het heeft dezelfde fluorrijke keten als PFOS, maar met een andere eindgroep: een carboxylgroep (–COOH). Deze structuur maakt PFOA nog mobieler in water.
PFOA werd vooral gebruikt in de productie van Teflon (antiaanbaklagen), maar ook in textiel en industriële coatings. Ook PFOA is inmiddels grotendeels verboden binnen de EU.
Waar wordt PFAS voor gebruikt?
PFAS wordt al sinds de jaren ’50 toegepast in allerlei producten en processen. Waarom? Omdat deze stoffen unieke eigenschappen hebben die in veel toepassingen precies bieden wat men zoekt. Ze stoten water, vet en vuil af, zijn bestand tegen hitte en chemicaliën, en slijten nauwelijks.
Waar zit PFAS in en hoe krijgt u het binnen?
PFAS zit in meer producten en omgevingen dan u misschien denkt. U vindt het onder andere in:
- Voedselverpakkingsmaterialen, zoals fastfoodverpakkingen, pizzadozen en vetafstotend papier.
- Bakpapier en wegwerp-bakvormen met een antiaanbaklaag.
- Anti-aanbaklagen in bijvoorbeeld Teflon-pannen.
- Kleding en textiel, zoals regenkleding, schoenen en vuilafstotende stoffen.
- Cosmetica, waaronder waterproof mascara.
De meeste PFAS krijgt u binnen via eten en drinkwater. Dat gebeurt bijvoorbeeld doordat voedsel in aanraking is geweest met PFAS-houdende verpakkingen, of doordat gewassen zijn geteeld op vervuilde grond. Ook drinkwater kan PFAS bevatten als het afkomstig is uit gebieden waar het grondwater verontreinigd is.
Wat doet PFAS met het lichaam?
PFAS hopen zich geleidelijk op in het menselijk lichaam. Ze worden nauwelijks afgebroken en kunnen daardoor jarenlang aanwezig blijven, soms zelfs levenslang. Bij langdurige blootstelling kunnen deze stoffen effect hebben op onder andere het immuunsysteem, het cholesterolgehalte, de leverfunctie en mogelijk zelfs op het ontstaan van nier- of testiskanker. Of er daadwerkelijk gezondheidseffecten optreden, hangt af van de hoeveelheid PFAS die u over langere tijd binnenkrijgt.
Per- en polyfluoralkylstoffen in drinkwater en grondwater
De hoeveelheid PFAS in Nederlands kraanwater is laag. Volgens het RIVM is het veilig om kraanwater te drinken. De echte zorgen liggen vooral bij grondwater en oppervlaktewater. De stoffen komen in het milieu terecht via bijvoorbeeld fabrieksuitstoot of het gebruik van blusschuim. Via de lucht en regen belanden ze in het oppervlaktewater, en van daaruit zakken ze langzaam door naar de bodem en het grondwater.
Dat wordt een probleem op het moment dat u dat water wilt verplaatsen of gebruiken, bijvoorbeeld bij bronbemaling. Zodra de stoffen in dat water zitten, gelden er strengere regels.
Kun je PFAS uit water filteren?
PFAS zijn hardnekkig en breken nauwelijks af in het milieu. Toch is het mogelijk om ze grotendeels uit water te verwijderen met technieken als actieve koolfiltratie en ionenwisseling. Zo kan de concentratie aanzienlijk worden verlaagd en verdere verspreiding worden voorkomen.
Tjaden helpt u om hier zorgvuldig mee om te gaan. Met specialistische technieken en jarenlange ervaring in grondwaterbeheer bieden we betrouwbare oplossingen voor het verwijderen van PFAS uit grondwater
